post image

Το καράβι και το έλατο

Mια ιστορία με φόντο τα Χριστούγεννα

Επικρατεί η άποψη ότι το χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένα κατεξοχήν ξενόφερτο έθιμο που υιοθέτησαν οι Έλληνες από τη Δύση και ότι το καραβάκι είναι πιο κοντά στον πολιτισμό μας. Όμως η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση.

Oh Christmas tree, Oh Christmas tree!

Είναι γεγονός πως το χριστουγεννιάτικο δέντρο υπάρχει ως έθιμο -υπό πολλές μορφές- στον ελληνικό χώρο από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα. Στην αρχαία Ελλάδα συνήθιζαν να κουβαλούν την Ειρεσιώνη, ένα κλαδί αγριελιάς στολισμένο με φθινοπωρινούς καρπούς (σύκα, καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα, δημητριακά) και μικρά μήλα ή πορτοκάλια. Αποτελούσε έκφραση ευχαριστίας για τη γονιμότητα του έτους που έφευγε και παράκληση ώστε να συνεχιστεί η γονιμότητα και η ευφορία και στο νέο έτος. Υπήρχε η αντίληψη ότι η ευρωστία των αειθαλών δέντρων μεταφερόταν μέσα στο σπίτι ώστε να είναι και αυτό «αειθαλές» καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου. Μετέπειτα, χρησιμοποιούσαν αντίστοιχα κλαδιά και κατά τη διάρκεια των ρωμαϊκών και βυζαντινών χρόνων για να γιορτάσουν τον ερχομό του νέου έτους. Μάλιστα, τον 8ο αι. ο Άγιος Βονιφάτιος, θέλοντας να εξαλείψει την ιερότητα που απέδιδαν οι ειδωλολάτρες στη βελανιδιά, την αντικατέστησε με το έλατο.

post image

Όσο για το χριστουγεννιάτικο δέντρο, προέρχεται από τη Σκανδιναβία και τη Γερμανία, και στην Ελλάδα ήρθε μαζί με τον Βαυαρό Βασιλιά Όθωνα, το 1833. Αρχικά στολίστηκε στα ανάκτορα του Ναυπλίου και στη συνέχεια στην Αθήνα, όπου οι κάτοικοι έκαναν ουρές για να το θαυμάσουν. Άρεσε τόσο στον ελληνικό λαό, ώστε να υιοθετηθεί και να θεωρείται σήμερα και δικό μας έθιμο.

post image

Ο στολισμός του δέντρου είναι καθαρά συμβολικός: συμβολίζει την ευτυχία των ανθρώπων και της φύσης για τη Γέννηση του Θεανθρώπου. Σύμφωνα με την εκκλησία συμβολίζει τόσο το ξύλο της γνώσεως, όσο και το ξύλο της ζωής. Ακόμα και σήμερα, σώζονται κάποια βυζαντινά χειρόγραφα που μας πληροφορούν για την ύπαρξη, μέσα στους ναούς, ορειχάλκινων δέντρων στολισμένων με ασημένια και χρυσά στολίδια. Προφανώς, η χρήση αειθαλών δέντρων για τον συμβολισμό μιας καινούργιας αρχής βρίσκει δημοτικότητα σε όλους τους χρόνους και τόπους γιατί αντικατοπτρίζει την ανάγκη των ανθρώπων να βρουν ελπίδα και συνέχεια της ζωής μέσω ενός στοιχείου της φύσης που δεν «πεθαίνει» ποτέ.

Το καραβάκι της χριστουγεννιάτικης μελαγχολίας

H άποψη ότι ο στολισμός του καραβιού τα Χριστούγεννα είναι ο κατεξοχήν ελληνικός, δεν ευσταθεί. Ο λόγος; Απλούστατος: Δεν ζουν όλοι οι Έλληνες σε παραθαλάσσιες περιοχές. Το καραβάκι υπάρχει ως έθιμο μόνο σε μέρη που «αγγίζουν» το γαλάζιο της θάλασσας, αλλά ακόμα και εκεί δεν αποτελούσε συνήθεια ο στολισμός του. Αντιθέτως, τα καραβάκια στολίζονταν από παιδιά που πήγαιναν να πουν τα κάλαντα. Οι νοικοκυρές τα φίλευαν με κουραμπιέδες και γλυκά, τα οποία τοποθετούσαν μέσα στο καραβάκι.

post image

Επιπλέον, το καράβι, σε αντίθεση με το δέντρο, θυμίζει χωρισμούς. Δεν είναι ένα στοιχείο που ενώνει τους ανθρώπους, ούτε κουβαλάει πάντα ευχάριστες αναμνήσεις. Ειδικά στα νησιά, οι άντρες της οικογένειας έλειπαν συχνά στα καράβια και τα Χριστούγεννα δεν αποτελούσαν εξαίρεση. Τα παιδιά που έμεναν πίσω, εμπνευσμένα από τα μακρινά ταξίδια των συγγενών τους κατασκεύαζαν καραβάκια με ξύλο και χαρτί και έτσι έδειχναν όχι μόνο την προσμονή τους για αντάμωση με τους συγγενείς, αλλά και τη δική τους αγάπη για τη θάλασσα.

post image

Το στολισμένο καράβι δίνει στο σπίτι μία νότα πιο νοσταλγική και θυμίζει άλλες εποχές, πιο αθώες, συμβολίζει δε την καινούρια πλεύση του ανθρώπου στη ζωή, μετά τη γέννηση του Ιησού. Κυρίως στη νησιωτική Ελλάδα, συνηθίζουν να στολίζουν ακόμη καράβι, ίσως και σαν μία μορφή τάματος στον Άη Νικόλα, προστάτη των ναυτικών, που γιορτάζεται στις 6 Δεκεμβρίου. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται το φαινόμενο πολλοί δήμοι να στολίζουν τις πλατείες και με καράβι.

Ο Άγιος Βασίλης ή ο Άγιος Νικόλαος με τα δώρα;

Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι σε αρκετές δυτικές χώρες, Santa Claus είναι ο Άγιος Νικόλαος και όχι ο Άγιος Βασίλης (Klaas & Claus από το Nicholas ή Nicholaus). Η Coca-Cola, από τη δεκαετία του 1930, άρχισε να χρησιμοποιεί στις διαφημίσεις της την εικόνα του ντυμένου στα κόκκινα πρόσχαρου γέρου, με τη μακριά γενειάδα και την μεγάλη κοιλιά, περνώντας έτσι την εικόνα του στη συνείδηση του αγοραστικού κοινού. Με αυτό τον τρόπο εδραιώθηκε η συγκεκριμένη εμφάνιση στη λαϊκή κουλτούρα. Φτάνοντας λοιπόν στο σήμερα, η μορφή του Αϊ-Βασίλη δεν είναι τίποτε άλλο από ένα συνονθύλευμα διαφορετικών μύθων από διαφορετικών περιοχών του κόσμου που διαμορφώθηκε σύμφωνα με τις ανάγκες κάθε εποχής.

post image

Έτσι, αν και το καραβάκι έχει μια σημαντική θέση στη χριστουγεννιάτικη λαογραφία της χώρας μας, δεν είχε τη δυνατότητα να ξεπεράσει τη δημοτικότητα του πολύ παλαιότερου και κατάφορτου με συμβολισμό χριστουγεννιάτικου δέντρου. Το τελευταίο κατάφερε να πλαισιώσει ιδανικά τις γιορτινές συνεστιάσεις και να τονώσει τον οικογενειακό τους χαρακτήρα. Κουβαλά συνειρμούς αθανασίας, καθώς και αναμνήσεις ανθρωπίνων σχέσεων που κρατούν στον χρόνο. Αρκεί κανείς να σκεφτεί τι υποδηλώνει το δέντρο σε κάθε λογής παραμύθια, μύθους και ιστορίες. Σχεδόν πάντα κρατά έναν ρόλο σύνδεσης ανθρώπινων σχέσεων, καθώς και συνέχεια της ύπαρξής τους σε βάθος χρόνου.

Go to TOP