post image

Οι στιγμές και η ιστορία του ραδιοφώνου

Το μέσο μαζικής ενημέρωσης που μας κρατάει συντροφιά για περισσότερο από έναν αιώνα

 

Ραδιόφωνο: Αναλογικό, ψηφιακό, δορυφορικό, διαδικτυακό. Καθημερινή παρέα, μέσο ενημέρωσης και ψυχαγωγίας, αγαπημένη συνήθεια… Πάνω από ένα αιώνα συνοδεύει την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων και καταγράφει μεγάλες στιγμές της ιστορίας.

Ο προσδιορισμός της ημερομηνίας γέννησης του ραδιοφώνου είναι εξίσου δύσκολος με τον εντοπισμό του εφευρέτη του. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη σχετική βιβλιογραφία, αναφέρονται διαφορετικές χρονολογικές αφετηρίες και εφευρέτες του μέσου. Το ραδιόφωνο, εξάλλου, είναι μια συλλογική εφεύρεση, αποτέλεσμα της επιστημονικής προόδου ερευνών σε διάφορες χώρες και του συνδυασμού διαφορετικών τεχνολογιών: της ασύρματης τηλεγραφίας και της ασύρματης τηλεφωνίας.

  • 1887: Ο Γερμανός Heinrich Hertz αποδεικνύει πρώτος τη φυσική ύπαρξη των ραδιοκυμάτων.
  • 1894: Ο Sir Oliver Dodge στην Αγγλία, επιδεικνύει δημοσίως ότι τα ραδιοκύματα μπορούν να μεταφέρουν μηνύματα σε αποστάσεις μερικών εκατοντάδων μέτρων.
  • 1896: Ο Ιταλός Gulielmo Marconi πραγματοποιεί πρώτος επίδειξη ραδιοφωνικής επικοινωνίας σε μια απόσταση περισσότερο από 2 χλμ. H πιο συναρπαστική επίδειξή του ήταν το 1901, όταν απέδειξε ότι μπορούσαν να σταλούν ραδιοφωνικά μηνύματα επάνω από τον Ατλαντικό σε μια απόσταση 3200 χλμ. περίπου!
  • 1906: Παραμονές Χριστουγέννων, ο Reginald A. Fessenden μεταδίδει το πρώτο αμερικανικό ραδιοφωνικό πρόγραμμα από τον πειραματικό ραδιοφωνικό σταθμό του, στο Brand Rock της Μασαχουσέτης, με μουσική από πλάκες φωνογράφου, σόλο βιολιού και ομιλία του ιδίου.

Σταθμός στην ιστορία του ραδιοφώνου αποτελεί επίσης, η έμπνευση ενός Αμερικανού, του Frank Conrad, που θεωρείται ο πατέρας του ραδιοφώνου, ο οποίος κατά τύχη «βγήκε στον αέρα» με το ραδιόφωνο, για να μεταδώσει τα αποτελέσματα αγώνων και αμέσως απέκτησε φανατικό κοινό. Μερικοί θεωρούν ότι η γέννηση της σύγχρονης ραδιοφωνίας έγινε το βράδυ της 2ας Νοεμβρίου του 1920, όταν ο σταθμός KDKA βγήκε στον αέρα, ανακοινώνοντας τη νίκη των αμερικανικών προεδρικών εκλογών από τον Harding, αντίπαλο του Cox. Οκτώ ραδιοφωνικοί σταθμοί είχαν τεθεί σε λειτουργία μέχρι το τέλος του 1921 στην Αμερική και ένα χρόνο αργότερα υπήρχαν ήδη 564, προκαλώντας συμφόρηση στα ραδιοφωνικά προγράμματα.

Στην Ευρώπη οι τακτικές εκπομπές άρχισαν το 1919 στη Χάγη της Ολλανδίας. Μέσα στην επόμενη δεκαετία ο κατάλογος των χωρών που διέθεταν ραδιοφωνία μεγάλωσε εντυπωσιακά, τόσο στην Ευρώπη όσο και παγκοσμίως. Από εκεί και έπειτα οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και οδηγούν στην εδραίωση του ραδιοφώνου μετά το 1930. Σε αυτή την περίοδο δημιουργείται ένα καλά οργανωμένο δίκτυο κρατικών και ιδιωτικών σταθμών, τόσο στην Αμερική όσο και στην Ευρώπη.

Ο αριθμός των ραδιοφωνικών σταθμών αυξήθηκε σε όλο τον κόσμο, από 600 περίπου κατά το τέλος του 1925, σε 1300 το 1935, ενώ υπήρχαν τουλάχιστον 10.000 σταθμοί στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Παρά τις ατέλειες των πρώτων εκπομπών, τις δυσκολίες στη λήψη του σήματος και τα θορυβώδη παράσιτα, ο αριθμός των ληπτών μεγάλωνε μέρα με τη μέρα, δημιουργώντας το φαινόμενο της «ραδιοφωνικής επιδημίας», όπως χαρακτηριστικά ονομάστηκε. Στην πρώτη αυτή φάση της ραδιοφωνίας, έγινε φανερή η δύναμη του μέσου, με αποτέλεσμα να ενδιαφερθούν οι κυβερνήσεις των διαφόρων κρατών για τη συστηματική οργάνωσή της, όπως έγινε στη Βρετανία.

post image

Η 30η Οκτωβρίου 1938, είναι μια σημαντική ημερομηνία στην ιστορία του ραδιοφώνου. Η ισχυρή επιρροή που μπορεί να ασκήσει το μέσο στη φαντασία των ακροατών αποδείχτηκε πανηγυρικά εκείνο το βράδυ, όταν κατά τη ραδιοφωνική εκπομπή «The Mercury Theatre on the Air» (μια ωριαία θεατρική σειρά υπό την παραγωγή και τη διεύθυνση του Orson Welles), παρουσιάστηκε μια δραματοποίηση του «War of the Worlds» του H.G. Wells, σχετικά με την κατάκτηση της Γης από τους Αρειανούς. Η απόδοση ήταν τόσο ρεαλιστική, ώστε, παρά τις διαβεβαιώσεις ότι επρόκειτο μόνο για ένα θεατρικό έργο, εκατομμύρια ακροατές πανικοβλήθηκαν μπροστά στην ιδέα τρομακτικών τεράτων και καιόμενων πόλεων!

post image

Η χρυσή εποχή του παγκόσμιου ραδιοφώνου κράτησε λίγο περισσότερο από 30 χρόνια –από το 1925 περίπου έως το 1956– μέχρι την εμφάνιση της τηλεόρασης. Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών αυτών, οι ακροατές εντρύφησαν σε μια μορφή ψυχαγωγίας που άφηνε ελεύθερη τη φαντασία. Το ακροατήριο αγωνιούσε με προγράμματα μυστηρίου, «σπαζοκεφάλιαζε» με γρίφους, γελούσε με τα αναρίθμητα κωμικά προγράμματα και φυσικά ενημερωνόταν με συχνά δελτία ειδήσεων.

post image

Την εποχή αυτή αναπτύχθηκε η «συνεργασία» του ραδιοφώνου με το θέατρο. Οι νοικοκυρές άκουγαν σαπουνόπερες, ενώ τα παιδιά, τις καθημερινές περιπέτειες φανταστικών ηρώων. Στο ραδιόφωνο έχουμε ένα διαφορετικό θέατρο, όπου το κοινό πρέπει να χρησιμοποιήσει όσο το δυνατό πιο προσεκτικά την αίσθηση της ακοής. Το αυτί λειτουργεί όπως το μάτι στο κανονικό θέατρο ή στην τηλεόραση και η ακοή μεταμορφώνεται σε όραση, αφήνοντας τη φαντασία να παίξει το δικό της θέατρο με τα δικά της σκηνικά και τις δικές της φυσιογνωμίες.

post image

Ακόμα και με τον κινηματογράφο χάραξαν για λίγο κοινή πορεία. Και τα δύο μέσα είχαν ιδιαίτερη επιρροή στις μαζικές κοινωνίες του Μεσοπολέμου. Ενώ, όμως, το ραδιόφωνο μπορούσε να εισβάλλει σε κάθε σπίτι με τις άμεσες ειδήσεις του, οι θεατές του κινηματογράφου μπορούσαν να απολαύσουν τη μεγάλη οθόνη και να παρακολουθήσουν τα επίκαιρα μόνο στις αίθουσες. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το ραδιόφωνο και ο τύπος ανταγωνίζονται μεταξύ τους, γιατί και το ραδιόφωνο είχε ήδη αποκτήσει μεγάλο ειδησεογραφικό περιεχόμενο. Η λήξη του Μεγάλου Πολέμου φέρνει το ραδιόφωνο στην αρχική του ιδιότητα και γίνεται ξανά ένα μέσο κυρίως ψυχαγωγικό, ωστόσο στα τέλη της δεκαετίας του ’40 αποκτά ένα νέο ανταγωνιστή, την τηλεόραση. Η ακροαματικότητά του πέφτει κατακόρυφα και οι ραδιοφωνικοί σταθμοί ψάχνουν λύσεις. Το Rock ‘n Roll εμφανίζεται και το ραδιόφωνο καθιερώνεται ως αποκλειστικά ψυχαγωγικό-μουσικό μέσο.

Τη δεκαετία του ’60 στην Ευρώπη αμφισβητείται το κρατικό ραδιόφωνο, γιατί δεν μεταδίδει ροκ μουσική και συνεπώς απορρίπτεται από τη νεολαία της εποχής. Εμφανίζεται η πειρατική ραδιοφωνία με πρωτοπόρο το θρυλικό Radio Caroline στην Αγγλία, που εκπέμπει από ένα μικρό πλοίο έξω από τα χωρικά ύδατα της Αγγλίας και μεταδίδει μόνο Rock. Η ακροαματικότητά του είναι τόσο υψηλή, που απειλεί το BBC και αποτελεί παράδειγμα για τους ραδιοφωνικούς σταθμούς σε όλη την Ευρώπη. Όσο για τη δεκαετία του ‘70 ακολουθεί η απορρύθμιση (Deregulation) και ουσιαστικά το ραδιόφωνο εισέρχεται στην τελευταία φάση της ωριμότητάς του. Τις λυχνίες αντικαθιστούν τα μικρά τρανζίστορ, το ραδιόφωνο και το κασετόφωνο συνδυάζονται σε μια συσκευή και σιγά-σιγά ανατέλλει η ψηφιακή εποχή, που φέρνει τεράστιες αλλαγές σε όλα τα μέσα ψυχαγωγίας. Τα τελευταία χρόνια κερδίζει έδαφος το διαδικτυακό ραδιόφωνο, που εκπέμπει αρχεία ροής και περιλαμβάνει και το Podcasting, που είναι η εμπορική ονομασία της μεταφόρτωσης ηχογραφημένων εκπομπών.

Το ραδιόφωνο στην Ελλάδα

Η ιστορία του ραδιοφώνου στην Ελλάδα είναι άκρως ενδιαφέρουσα και «περιπετειώδης». Όπως συνέβη και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η ραδιοφωνία και εδώ ξεκίνησε δειλά την δεκαετία του ’20, με κάποια πρώτα πειράματα. Ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός εξέπεμψε στη Θεσσαλονίκη με ιδιωτική πρωτοβουλία από το ραδιοηλεκτρολόγο Χρήστο Τσιγγιρίδη το 1928 στην Έκθεση Θεσσαλονίκης, και λειτούργησε 20 ολόκληρα χρόνια. Το 1936 η δικτατορία του Ι. Μεταξά, αποφασίζει να δημιουργήσει κρατικό ραδιοφωνικό σύστημα, ιδρύοντας τον πρώτο εθνικό ραδιοφωνικό σταθμό στην περιοχή Αθηνών. Στις 25 Μαρτίου 1938 πραγματοποιούνται τα εγκαίνια, με το βασιλιά Γεώργιο Β΄ να εκφωνεί μέσω του σταθμού το διάγγελμα για την εθνική γιορτή.

post image

Την Κυριακή της 27ης Απριλίου 1941, ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών εκπέμπει το τελευταίο του μήνυμα. Τα γερμανικά στρατεύματα έχουν φθάσει στα προάστια της ελληνικής πρωτεύουσας και τα τελευταία λόγια του εκφωνητή, πνίγονται από τις πρώτες στροφές του Εθνικού μας Ύμνου. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1940, ο σταθμός λειτουργούσε υπό καθεστώς λογοκρισίας και εξέπεμπε κυρίως τα βράδια. Οι δυνάμεις κατοχής υποχρέωσαν όλους τους ιδιοκτήτες ραδιοφώνων μέσα και γύρω από την Αθήνα να δηλώσουν τις συσκευές τους, οι οποίες «σφραγίστηκαν» με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορούν να πιάνουν μόνο τον ελεγχόμενο εθνικό σταθμό των Αθηνών. Στόχος ήταν να απομονωθούν οι Έλληνες από τον υπόλοιπο κόσμο, ωστόσο πολλοί κράτησαν τα ραδιόφωνά τους κρυμμένα και άκουγαν την ελληνική εκπομπή του BBC «Εδώ Λονδίνο».

Το 1945 ιδρύθηκε το Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας (Ε.Ι.Ρ.). Αμέσως μετά την απελευθέρωση, άρχισαν να ιδρύονται κι άλλοι σταθμοί σε διάφορες πόλεις της χώρας, καθώς και πολλοί στρατιωτικοί σταθμοί, υπό τη δικαιοδοσία των ενόπλων δυνάμεων (ΥΕΝΕΔ). Οι εκπομπές των στρατιωτικών σταθμών απευθύνονταν όχι μόνο προς τις ένοπλες δυνάμεις, αλλά και προς το γενικό κοινό. Επειδή οι σταθμοί των ενόπλων δυνάμεων διεύρυναν τη δημοτικότητά τους, το ΕΙΡ ίδρυσε νέα υπηρεσία το 1952, το Δεύτερο Πρόγραμμα, για να μεταδίδει εκπομπές παρόμοιες μ’ αυτές των σταθμών των ενόπλων δυνάμεων. Το Δεύτερο Πρόγραμμα μετέδιδε διαφημίσεις και προγράμματα με δημοφιλή μουσική, σε αντίθεση με τον πιο σοβαρό προσανατολισμό του Πρώτου Προγράμματος.

post image

Μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου, άρχισαν να εμφανίζονται ιδιωτικοί ραδιοφωνικοί σταθμοί. Τον Σεπτέμβριο του 1954 ιδρύθηκε το Τρίτο Πρόγραμμα του ΕΙΡ, με πρότυπο το Τρίτο Πρόγραμμα του BBC, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στην κλασική μουσική. Η ουσιαστική ιστορία του ξεκίνησε όταν τα ηνία του ανέλαβε ο μεγάλος συνθέτης, Μάνος Χατζιδάκις. Με πρόγραμμα που κέντριζε το ενδιαφέρον ατόμων όλων των ηλικιών, ακόμα και των παιδιών, η δημοτικότητα του Τρίτου Προγράμματος εκτοξεύθηκε κατακόρυφα.

post image

Σημαντική στιγμή της ελληνικής ραδιοφωνίας αποτελεί η δημιουργία του ραδιοφωνικού Σταθμού του Πολυτεχνείου, ο οποίος στήθηκε μία εβδομάδα πριν από τη 17η Νοεμβρίου στο κτίριο των Χημικών, στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Η λειτουργία του σταθμού κάλυψε 34 ώρες· από τις 5 μμ της Πέμπτης, 15 Νοεμβρίου, ως τις 3 πμ του Σαββάτου, 17 Νοεμβρίου. Η απόφαση για τη λειτουργία του ανήκε στη Συντονιστική Επιτροπή, που κατεύθυνε τον αγώνα των φοιτητών μέσα στο Πολυτεχνείο. Εκφωνητές ήταν η Μαρία Δαμανάκη και ο Δημήτρης Παπαχρήστου.

Η περίοδος από το 1974 ως το 1990, θεωρείται ότι άλλαξε τη ροή της ιστορίας σε ότι αφορά την ελληνική ραδιοφωνία, με την εμφάνιση του ιδιωτικού ραδιοφώνου. Από τους πειρατές της εποχής, που συνέχιζαν την παράδοση της δεκαετίας του 1960, ως τους πρώτους νόμιμους σταθμούς, η πορεία έχει να επιδείξει σημαντικές προσπάθειες, όνειρα, κυνηγητά και σίγουρα πολλά ευτράπελα. Οι σταθμοί αυτοί άνοιξαν την πόρτα στην ξένη μουσική, δημιούργησαν σχέσεις, ανθρώπινη επικοινωνία και το σημαντικότερο, δημιούργησαν ένα δεδομένο που έκανε τους ανθρώπους να θέλουν «ελεύθερη ραδιοφωνία». Οι εγκαταστάσεις μετακινούνταν συνέχεια, τα τηλέφωνα άλλαζαν, οι κεραίες έπαιρναν τη μορφή ενός τυχαίου καλωδίου, σιωπούσαν για ένα διάστημα και ξανάρχιζαν σε άλλη συχνότητα και οι «πιστοί» ακολουθούσαν. Ο απόηχος των «πειρατών» ήταν αυτός που άνοιξε το δρόμο στην «ελεύθερη ραδιοφωνία», όπως ονομαζόταν στην αρχή, μέχρι την μετατροπή της σε «ιδιωτική ραδιοφωνία».

Στις 21 Μαΐου 1987, ο πρώτος Δημοτικός Ραδιοσταθμός της χώρας, ο «ΑΘΗΝΑ 9,84» βγαίνει στον αέρα, λειτουργώντας μέσα από το κτίριο του Δημαρχείου Αθηνών της οδού Λιοσίων. Οι τρεις πρωτοπόροι Δημοτικοί Ραδιοσταθμοί Αθηνών, Πειραιά, Θεσσαλονίκης, με πρώτο τον «ΑΘΗΝΑ 9,84» θεωρούνται ακόμα και σήμερα η πραγματική ραδιοφωνική άνοιξη της πολυφωνίας, της πολυμορφίας, της διαφορετικότητας.

Στις μέρες μας το ραδιόφωνο έχει φανατικούς φίλους και λάτρεις όχι μόνο της ενημέρωσης και της ψυχαγωγίας που παρέχει, αλλά και του τρόπου ζωής που αντιπροσωπεύει.

Go to TOP