Μάσκες – Tο σύμβολο της Αποκριάς

Ένα ταξίδι στην ιστορία του βασικού στοιχείου της μεταμφίεσης

 

Μέρες Αποκριάς και οι μάσκες έχουν την τιμητική τους, αποτελώντας βασικό στοιχείο μεταμφίεσης των μασκαράδων. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της αποκριάς, αλλά και της καθημερινότητάς μας και της εποχής μας είναι το προσωπείο. Η μάσκα, που αποτελεί αρχετυπικό στοιχείο της προσωπικότητας καθενός και είναι τόσο παλιό όσο και ο ίδιος ο άνθρωπος. Η ίδια η λέξη έχει πολλές πιθανές καταγωγές: από τη γαλλική λέξη masque, ίσως από την αραβική «maskharah» (παλιάτσος) ή από το προβηγκιανό και καταλανικό ρήμα mascarar (μαυρίζω το πρόσωπο) ή ακόμα από την ισπανική φράση «más que la cara», που σημαίνει ‘πρόσθετο πρόσωπο’. Οι έννοιες της στη σημερινή εποχή πολλές, καθώς και οι χρήσεις της, αφού μάσκες χρησιμοποιούνται από πολλά είδη επαγγελματιών και αθλητών για διάφορους λόγους, κυρίως προστασίας.

Η πρόσθετη μάσκα, με τη μορφή κατασκευασμένου προσωπείου έλκει την καταγωγή της από την αυγή της ανθρωπότητας. Γεννήθηκε από την έμφυτη ανάγκη της αλλαγής προσωπικότητας και σε κάθε περίπτωση είχε να κάνει με την κάλυψη της ταυτότητας ενός ατόμου και της προβολής προς τα έξω κάποιου άλλου. Βασικό στοιχείο της μεταμφίεσης είναι ούτως ή άλλως η συγκάλυψη του αληθινού προσώπου, της αληθινής ταυτότητας του ατόμου, η παραπλάνηση και ακολούθως συχνά η διακωμώδηση. Χρησιμοποιείται πολλές φορές για να κρύψει ό,τι θέλουμε να μην φαίνεται, να μας δείξει διαφορετικούς, συνήθως καλύτερους, ακόμα και για παραπλανητικούς λόγους. Σε κάθε περίπτωση κρύβει την αλήθεια για το τι πράγματι είμαστε…

Δεν υπάρχει λαός που για διαφορετικούς έστω λόγους και σε διαφορετικές περιόδους του έτους να μην έχει το έθιμο της μασκαράτας. Οι ειδικοί ανάγουν την εμφάνιση της μάσκας στην εποχή που πάτησε στη γη το πόδι του ο άνθρωπος και τη θεωρούν ως ένα από τα πιο σημαντικά έργα τέχνης που έχουν δημιουργηθεί, ως ένα πνευματικό προϊόν. Η μάσκα δεν γνωρίζει σύνορα και κάθε λαός της δίνει τη δική του ερμηνεία και τη χρησιμοποιεί σύμφωνα με τις παραδόσεις του Προσωπίδες λατρείας που καλόπιαναν τα κακά πνεύματα, πολεμικές που τρομοκρατούσαν τους εχθρούς, καθώς και νεκρικές για να διώχνουν τα πνεύματα στο ταξίδι τους για τον άλλο κόσμο, συναντά κανείς σε πολλές ιστορικές περιόδους σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης.

Ξύλινη μάσκα από τη Γκαμπόν

Στην Ελλάδα το προσωπείο κατά καιρούς είχε πολλές και διαφορετικές χρήσεις. Άλλα προσωπεία τοποθετούνταν στα ιερά των ναών ως τάματα και αφιερώματα και τα πιο αποκρουστικά κρέμονταν στα σπίτια και τα καταστήματα και χρησίμευαν ως φυλακτά για τη βασκανία.

Σαν πολιτιστικά αντικείμενα, οι μάσκες έχουν χρησιμοποιηθεί παγκοσμίως και σε όλες τις χρονικές περιόδους με διαφοροποίηση σε εμφάνιση όσο και σε χρήση και συμβολισμό. Στα πρώιμα στάδια εξέλιξης, ο άνθρωπος προσπαθεί να προσομοιάσει προς το θείο, και ανάλογα με τα αντικείμενα λατρείας που μπορεί να ήταν ιερά ζώα ή ζωόμορφες θεότητες, χρησιμοποιεί σε θρησκευτικές τελετές, μάσκες ως πολεμιστής, ιερέας και μάγος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι πρωτόγονοι κυνηγοί που χόρευαν μασκαρεμένοι και επεδίωκαν μέσω της μετενσάρκωσης να εξομοιωθούν με το κορμί των άγριων θηρίων, να αποκτήσουν τη μορφή και τις ικανότητες τους.

Σε αυτό το στάδιο, τα μορφολογικά στοιχεία της μάσκας προέρχονται από φυσικές κυρίως μορφές και κατηγοριοποιούνται ως ανθρωπομορφικές και θηριομορφικές. Συνήθως αναπαριστούν υπερφυσικά όντα, προγόνους ή φανταστικές φιγούρες. Τα υλικά που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή της μάσκας, είναι φυσικά και μη υλικά που υπάρχουν σε αφθονία την περιοχή και είναι στη διάθεση του κάθε κατασκευαστή: ξύλο, μέταλλο, όστρακα, φελλός, ελεφαντόδοντο, πηλός, πέτρα, φτερά, δέρμα, γούνα, χαρτί ύφασμα και κέρατα.

Πέτρινη μάσκα πέτρα προ – κεραμικής Νεολιθικής περιόδου (7000 π.Χ.)

Τη χρήση μάσκας συναντάμε στην πρώιμη λίθινη εποχή, όπου χρησιμοποιήθηκε για να ελέγξει τον αόρατο κόσμο. Τα παλαιότερα προσωπεία βρέθηκαν στο βασιλικό νεκροταφείο της Ουρ, στη Μεσοποταμία και αποτελούσαν στοιχεία αρχαίων μυστηριακών θρησκευτικών τελετών. Χρησιμοποιείται σε θρησκευτικές τελετές για πρόληψη και θεραπεία ασθενειών στις κοινωνίες της Βορείου Αμερικής. Επίσης, σε τελετές γονιμότητας, από χορευτές που αναπαριστούν σύννεφα, πνεύμα βροχής και αστέρια και ανευρίσκονται κυρίως στις Νοτιοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες. Στην κεντρώα Αφρική, στο Κονγκό, χρησιμοποιούνται σε μυητικές τελετές ενηλικίωσης, τεράστιες έγχρωμες μάσκες που μοιάζουν με περικεφαλαίες και ενσαρκώνουν τον νέο ρόλο του μυηθέντος στην κοινωνία. Στο Θιβέτ, οι ιερείς και οι λάμας, χρησιμοποιούν μάσκες σε ιερές τελετουργίες εξορκισμού δαιμόνων, που αναπαριστούν μορφές θεών και δαιμονικών μορφών.

Μάσκες της Αφρικής

Στο μεταφυσικό επίπεδο, χρησιμοποιούνται επίσης και οι νεκρικές μάσκες, ως αποτύπωση της μορφής υπό το πρίσμα της αιωνιότητας. Στοχεύουν στην επικοινωνία του θανόντα με το σύμπαν, τον βοηθούν να αποχωρήσει και τον προστατεύουν από κακόβουλα πνεύματα στο ταξίδι του προς τον Άλλο Κόσμο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αρχαία Αίγυπτο αποτελούν οδηγό επιστροφής του πνεύματος στο μουμιοποιημένο σώμα. Κατασκευασμένες από χρυσό ή από πέτρα, είχαν σκοπό να διατηρήσουν άφθαρτο το πρόσωπο του νεκρού. Έτσι, ο νεκρός μπορούσε να διατηρεί επαφή με τους ζωντανούς. Χρυσές νεκρικές μάσκες, έχουν ανευρεθεί σε τάφους βασιλέων των Ασιατικών Βασιλείων, σε μούμιες των Ίνκας και αλλού. Ιδιαίτερα στα κτερίσματα των ταφικών κύκλων των Μυκηνών συμπεριλαμβάνονται και χρυσές προσωπίδες, που υποδηλώνουν την βασιλική ή πριγκιπική καταγωγή του νεκρού. Νεκρικό, καμωμένο από χρυσό για να προσδίδει την ανάλογη λάμψη στο νεκρό βασιλιά, κάλυπτε τις δυσμορφίες του παγωμένου προσώπου.

Η ‘χρυσή μάσκα του Αγαμέμνονα’. Βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας

Η διασημότερη όμως, παγκοσμίως, νεκρική μάσκα, είναι αυτή του Φαραώ Τουτανγχαμών. (εικόνα 5). Ο τάφος του Τουτανγχαμών που ανακαλύφθηκε το 1922, έκρυβε ένα καταπληκτικό θησαυρό από πολύτιμα αντικείμενα, κοσμήματα , τρόφιμα και ρούχα. Η μούμια του Φαραώ, έφερε μάσκα φτιαγμένη από χρυσό, λάπις, λάζουλι και άλλους ημιπολύτιμους λίθους (1340 π.Χ. περίπου).

Η χρυσή προσωπίδα του Τουταγχαμών, που βρίσκεται στο Μουσείο του Καΐρου

Οι θεατρικές μάσκες εμφανίζονται στην Ελλάδα, σε αρχαία τραγωδία που ανέβασε ο Θέσπις τον 6ο αιώνα π.Χ. Οι ηθοποιοί φορούσαν τα προσωπεία για να αποδώσουν την έκφραση που απαιτούσε ο ρόλος τους, τη χαρά, τη λύπη, τον πόνο, την απελπισία κλπ, και για να διαφοροποιηθούν προς την ηλικία και το φύλλο, αφού μόνο άνδρες ήταν ηθοποιοί που ερμήνευαν και τους γυναικείους ρόλους. Ο λυρικός ποιητής Οράτιος αναφέρει ότι οι ηθοποιοί είχαν το πρόσωπό τους αλειμμένο αρχικά με τρυγία (λάσπη κρασιού), που άλλαζε τα χαρακτηριστικά τους. Απαρίθμηση προσωπείων έχει κάνει ο Έλληνας φιλόσοφος από τη Ναύκρατη της Αιγύπτου Πολυδεύκης στο έργο του «Ονομαστικόν», αλλά τα προσωπεία μας είναι περισσότερο γνωστά από τις παραστάσεις και τα πήλινα προσωπεία που έχουν σωθεί.

Πήλινο θεατρικό προσωπείο

Αρχικά, ήταν εμφανή πάνω της τα τραγικά ή κωμικά στοιχεία, που έφτιαχνε ο τεχνίτης πάνω στο πρόσωπο του ηθοποιού, το οποίο άλειφε με λάδι. Μετά χρησιμοποιώντας βαμβακερό ύφασμα βουτηγμένο σε αλευρόκολλα και με τελική επικάλυψη γύψου, της έδινε μορφή την οποία σε στο τελευταίο στάδιο έβαφε. Η θεατρική μάσκα από την στιγμή που θα φορεθεί από τον ηθοποιό, αποκτά μία ουσιαστική δυναμική. Ο ηθοποιός υπόκειται σε μία ψυχολογική αλλαγή και όντας σε μία ενδιάμεση κατάσταση, αφομοιώνει την πνευματική δύναμη του χαρακτήρα που παριστά η μάσκα.

Στην αρχαία Ελλάδα, η μεταμφίεση σχετίζεται άλλωστε, εκτός των άλλων καταβολών και συμβολισμών, με τα διονυσιακά δρώμενα. Αρχικά η λατρεία του υιού του Δία και της Σεμέλης περιορίζονταν στους διθυράμβους που έψελνε ο άτακτος χορός, η ακολουθία του Διόνυσου. Ιερό έμβλημα του Διονύσου ήταν ο τράγος, γι’ αυτό οι πιστοί συνοδοιπόροι του θεού της μέθης μεταμφιέζονταν σε Σάτυρους, με τραγίσια αυτιά, κέρατα και σκέλη τράγου. Έτσι ξεφεύγουν από την ανθρώπινη κατάσταση και περνούν σε μία θεϊκή έκσταση, κάνοντας πράξεις μιμητικές των αναπαραγωγικών κυρίως στοιχείων της ζωής. Αξίζει να σημειωθεί ότι η λατρεία του Διόνυσου συνδεόταν με τη λατρεία της γονιμότητας και το κύκλο των αγροτικών εργασιών.

Οι εορταστικές μάσκες που χρησιμοποιήθηκαν στις λαϊκές τελετές από την αρχαιότητα έως σήμερα, προέκυψαν με αυτό τον τρόπο. Είναι οι μάσκες που χρησιμοποιήθηκαν σε περιόδους, όπως στο Δωδεκαήμερο και την Αποκριά όπου οι μασκαράδες μεταμφιέζονται σε ζώα ή ανθρώπους ανακαλώντας τους δαίμονες και τους σατύρους του αρχαίου Διονύσου. Στην Ελλάδα σε πολλές περιοχές χρησιμοποιούνται σε έθιμα ζωόμορφες μάσκες, συνδέοντας έτσι το καρναβάλι με τις Προχριστιανικές, παγανιστικές τελετές και με τη λατρεία του Διονύσου, του θεού της χαράς, του κεφιού, του κρασιού και των ανθρώπινων απολαύσεων.

Η μάσκα χρησιμοποιείται από τον Μεσαίωνα και μέχρι τον 16ο αιώνα σε έργα μυστηρίου, με θέματα από την Βίβλο. Στην Αναγέννηση, όπου παρατηρείται έξαρση του θεατρικού δρώμενου, μέχρι και τον 18ο αιώνα, το θέατρο βασίζεται σε δραματουργικά σενάρια των Αρχαίων Ρωμαίων. Αργότερα, στην Commedia dell Arte, συναντάμε στον Αρλεκίνο και στην Κολομπίνα, τις απλές μαύρες μάσκες, οι οποίες δεν εκφράζουν συγκεκριμένο συναίσθημα σε αντίθεση με τις περισσότερες αρχαίες μάσκες.

Αρλεκίνος

Έτσι, οι ηθοποιοί εκφράζονται περισσότερο με την παντομίμα. Η Commedia dell Arte χρησιμοποιούσε κωμικές ‘μουτσούνες’, συνήθως μισές, επίδραση πιο πολύ του ιταλιάνικου καρναβαλιού, παρά του ελληνορωμαϊκού θεάτρου. Με την πάροδο του χρόνου, όμως οι ηθοποιοί αυτού του είδους άρχισαν να εγκαταλείπουν την μάσκα.

Γνωστές βενετσιάνικες μάσκες της Commedia dell’arte: Brighella, Burrattino, Pantalone, Pierrot, Pulcinella, Gatto κ.ά.

Είναι επίσης εντυπωσιακό ότι στο πασίγνωστο θέατρο ΝΟ της Ιαπωνίας, καταγράφονται 125 διαφορετικές θεατρικές μάσκες, οι οποίες είναι όλες παραδοσιακές και αναπαριστούν μορφές ηλικιωμένων ανθρώπων, θεούς, θεές, δαίμονες και ξωτικά.

Η παράδοση της χρήσης μασκών στο Ασιατικό θέατρο συνεχίζεται μέχρι και σήμερα

Ως αξεσουάρ γνώρισε μεγάλη άνθηση κυρίως τον 14ο αιώνα στις χώρες της Μεσογείου, παράλληλα ως μέσο μεταμφίεσης πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην Ιταλία. Είναι πασίγνωστοι οι περίφημοι μασκοφόροι της Ρώμης, της Φλωρεντίας και της Βενετίας! Τον 16ο αιώνα δεν νοείται κάποια κυρία της αριστοκρατίας να μην φορά μάσκα, όταν μεταμφιεζόταν της Απόκριες, ενώ η βενετσιάνικη μάσκα είχε κάνει την εμφάνισή της ήδη από το Μεσαίωνα. Αρχικά χρησιμοποιείται στη Βενετία, σαν επαναστατική πράξη για απόκρυψη ταυτότητας ή συναισθημάτων. Πολύ συχνά για την κάλυψη παράνομων δραστηριοτήτων και παρανόμων σχέσεων ή εμπλοκής σε πολιτικά σκάνδαλα. Η χρήση μάσκας δημόσια απαγορεύεται σταδιακά με νομοθετικές διατάξεις και περιορίζεται στα θρυλικά βενετσιάνικα καρναβάλια. Η βενετσιάνικη μάσκα αποτελεί όχι μόνο κεντρικό πυρήνα του καρναβαλιού, αλλά αποκτά και θρυλική διάσταση. Αριστουργήματα τέχνης, οι βενετσιάνικες μάσκες είναι χειροποίητες, ζωγραφισμένες στο χέρι, από δέρμα, πεπιεσμένο χαρτί, πορσελάνη ή πρωτότυπη τέχνη από γυαλί, διακοσμημένες με φτερά, πολύτιμα μέταλλα και λίθους. Χορηγοί του καρναβαλιού είναι τηλεοπτικά δίκτυα και άλλοι φορείς. Οι μεταμφιέσεις παίζουν κυρίαρχο ρόλο στη κοινωνική ζωή της Βενετίας. Οι μεταμφιεσμένοι δημιουργούν μία ξεχωριστή ατμόσφαιρα. Οι μάσκες που φορούν και οι αναρίθμητες στις βιτρίνες είναι έργα τέχνης. Στολισμένες με δαντέλες ή ζωγραφισμένες στο χέρι, είναι πραγματικά αριστουργήματα. Πλην όμως αποπνέουν μία αίσθηση ήρεμης μελαγχολίας.

Παραδοσιακές μάσκες της Βενετίας

Τελικά, οι μάσκες των καρναβαλιών του σήμερα, όπως του Ρίο, του Halloween, του Mardi Gras, κ.α. είναι μάσκες εντυπωσιακές, αστείες, εξωφρενικές, γκροτέσκ, τρομακτικές ή χαρούμενες. Υπό αυτή τη μορφή, η μάσκα επιβιώνει μέχρι τη σύγχρονη εποχή στις καρναβαλικές εορτές και στα δρώμενα. Δεν νοείται καρναβάλι χωρίς μάσκα, η οποία τείνει να εξελιχθεί σε ένα ανελέητο διαγωνισμό δημιουργίας εξαιρετικής τέχνης και αισθητικής. Μεταξωτές στη Βενετία, πορσελάνες, ζωγραφισμένες στο χέρι στη Νίκαια της Γαλλίας, εντυπωσιακές με φτερά στο Ρίο.

Η μάσκα αποτελεί στοιχείο που συναντάται και ακόμα σε πολλά είδη τέχνης, και κυρίως στη ζωγραφική. Για τη κοινωνική ανθρωπολογία, τη λαογραφία και τη θρησκειολογία, η μάσκα αποτελεί ένα παμπάλαιο αντικείμενο μελέτης και για την τέχνη μία ιδιαίτερη πηγή έμπνευσης. Για παράδειγμα, οι Αφρικάνικες μάσκες είχαν επηρεάσει πίνακες του Ντερέν, του Ματίς και του Πικάσο, ιδιαίτερα κατά τη περίοδο από το 1905 μέχρι και το 1909.

«Δεσποινίδες της Αβινιόν» – Πάμπλο Πικάσο

Όσο για την ιστορία της, χάνεται στα βάθη των αιώνων και στις άκρες των ηπείρων. Δεν υπάρχει πολιτισμός, από εκείνον των Μάγια μέχρι του σύγχρονου της παγκοσμιοποίησης και του διαδικτύου, που δεν έχει χρησιμοποιήσει μάσκες με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Σήμερα συνηθίζουμε να βλέπουμε μάσκες συνήθως την περίοδο της Αποκριάς με σκοπό τη μεταμφίεση. Ωστόσο, οι μάσκες δεν χρησιμοποιούνται μόνο μια φορά τον χρόνο για διασκέδαση: τις μάσκες τις έχουμε όλοι πάντοτε μαζί μας. Φοράμε μάσκα κάθε μέρα και είναι δύσκολο να την αποχωριστούμε. Τις μάσκες τις φοράμε, λίγο ως πολύ, σαν τα …ρούχα μας! Ανάλογα του τι θέλουμε να φαινόμαστε, τι θέλουμε να κρύψουμε, πού πηγαίνουμε, ποιους θέλουμε να “κερδίσουμε”, τι ζητάμε να επιτύχουμε και είναι επικίνδυνο να γίνει μια μόνιμη κατάσταση, ένας τρόπος συμπεριφοράς…

Είναι ίσως τελικά οι Απόκριες μια μοναδική ευκαιρία μέσα στο χρόνο να βγάλουμε προς τα έξω τον πραγματικό μας εαυτό; Αν ναι, θα πρέπει να προσέξουμε καλά τι μάσκα θα διαλέξουμε!

 

 

Go to TOP
Άνοιγμα